बाँदरप्रतिकाे मनुष्य आकर्षण

अहिले सामाजिक सञ्जालमा वा कार्टुनमा सबैभन्दा धेरैले धेरैतिर प्रयोग गरिएकाे भाइरल जनावर हो – बाँदर ।

मकै चोर्न जाँदै गरेको बाँदर, गाडी चलाउँदै गरेको बाँदर, प्रहरीको ड्रेस लगाएको बाँदर, तीजको गीतमा नाच्दै गरेको बाँदर… यस्ता अनेकौँ रमाइला भिडियो हामी सामाजिक सञ्जालमा देखिरहेका हुन्छौँ । कहिलेकाहीँ राति निद्रा बिउँझियो भने मैले पनि मोबाइलको स्क्रिनमा सबैभन्दा पहिले बाँदरकै कमेडी भिडियो हेर्न मन पराउँछु ।

तर एउटा प्रश्न उठ्छ—
मानिसलाई बाँदर यति धेरै किन मन पर्छन् ?
बाँदरकै भिडियो किन भाइरल हुन्छन् ?
बाँदरको सट्टा हात्ती, घोडा, कुकुर वा अरू जनावरलाई त्यही भूमिकामा किन कम प्रयोग गरिन्छ ?

यसको कारण केवल बाँदर रमाइलो देखिने भएर मात्र होइन । बाँदर र मानिसबीच धेरै व्यवहारिक समानता छन् । उनीहरूका हाउभाउ, अनुहारका भाव, बस्ने–हिड्ने तरिका, रिसाउने, डराउने, झगडा गर्ने, खाना खोस्ने र अरूको नक्कल गर्ने व्यवहार मानिससँग धेरै मिल्छन् । त्यसैले जब हामी बाँदरले मानिसले जस्तै केही गरिरहेको देख्छौँ, हाम्रो दिमागले त्यसलाई तुरुन्तै मानवीय व्यवहारसँग जोड्छ ।

बाँदरले गाडी चलाएको दृश्य वास्तविक हुन नसक्ने कुरा हामीलाई थाहा हुन्छ । तर उसले स्टेयरिङ समातेको, अगाडि हेरेको र गम्भीर अनुहार बनाएको देख्दा हामीलाई मानिसकै व्यवहारको हास्यास्पद नक्कल जस्तो लाग्छ । अझ अर्को महत्वपूर्ण कुरा—बाँदरको अनुहार र शरीरको हाउभाउ धेरै अभिव्यक्तिपूर्ण हुन्छ। खुसी, डर, रिस, अचम्म, लोभ, जिज्ञासा वा बदमासी—यी भावहरू हामीले बाँदरको व्यवहारमा सजिलै पहिचान गर्न सक्छौँ ।

यही कारणले बाँदरलाई मानिसले एउटा “मानिसजस्तै तर मानिस होइन” भन्ने पात्रका रूपमा हेर्न सक्छ । सायद यही कारणले मकै चोर्ने बाँदर हामीलाई चोरभन्दा पनि रमाइलो लाग्छ, प्रहरीको ड्रेस लगाएको बाँदर प्रहरीभन्दा पनि हास्यास्पद लाग्छ, अनि तीजको गीतमा नाचिरहेको बाँदर देख्दा हामी आफैँ हाँस्न थाल्छौँ । कुकुर, बिरालो, हात्ती वा घोडामा पनि धेरै रोचक गुण छन्। तर मानिससँगको व्यवहारिक समानता, अनुहारका भाव, शरीरको हाउभाउ र नक्कल गर्ने क्षमताका कारण बाँदर कमेडी र कार्टुनको एउटा शक्तिशाली पात्र बनेको छ ।
त्यसैले सामाजिक सञ्जालमा बाँदरको लोकप्रियता केवल संयोग होइन ।

हामी बाँदरलाई हेरिरहेका हुँदैनौँ—कतिपय अवस्थामा हामी बाँदरभित्र आफ्नै व्यवहारको एउटा रमाइलो प्रतिबिम्ब हेरिरहेका हुन्छौँ । सायद यही नै बाँदरप्रतिको हाम्रो आकर्षणको सबैभन्दा रोचक कारण हो ।
तपाईंलाई बाँदरका भिडियो किन यति रमाइला लाग्छन् ?
तपाईंलाई बाँदरको एउटा अचम्मको गुण थाहा छ ?

बाँदरबारे एउटा निकै रोचक कुरा सुनिन्छ—जब बाँदर अत्यन्तै कमजोर वा मृत्युको अवस्थामा पुग्छ, उसले अरूको नजरबाट टाढा, अप्ठ्यारो र एकान्त ठाउँ रोज्ने गर्छ । अझ अचम्मको कुरा के भनिन्छ भने, यदि कुनै बाँदर सबैले देख्ने ठाउँमा मर्छ भने पनि समूहका अरू बाँदरहरूले उसको शरीर वरिपरि असामान्य व्यवहार देखाउन सक्छन् र कहिलेकाहीँ शरीरलाई सुरक्षित वा एकान्त ठाउँतर्फ लैजाने प्रयाससमेत गर्न सक्छन् । तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण कुरा छ—यसलाई सबै बाँदरमा लागू हुने निश्चित नियम भने मान्न सकिँदैन । विभिन्न प्रजातिका बाँदरमा मृत्युसँग सम्बन्धित व्यवहार फरक–फरक हुन्छ ।

वैज्ञानिकहरूले केही प्राइमेटमा आफ्ना मृत साथीको शरीरलाई लामो समयसम्म हेर्ने, छोड्न नमान्ने, छोइरहने, बोकेर हिँड्ने वा शरीर नजिकै बसिरहने जस्ता व्यवहार पनि अवलोकन गरेका छन् ।

यसले एउटा गहिरो प्रश्न उठाउँछ—
के बाँदरले मृत्यु बुझेका हुन्छन् ?
के उनीहरू आफ्ना साथीको मृत्युमा दुःखी हुन्छन् ?
वा यो केवल जैविक तथा सामाजिक व्यवहार हो ?

यही कारणले बाँदर केवल मानिससँग मिल्दोजुल्दो देखिने जनावर मात्र होइन, अझै धेरै रहस्य बोकेको प्राणी पनि हो । सायद बाँदरलाई हेर्दा हामीलाई आफ्नै समाज, आफ्नै भावना र आफ्नै व्यवहारको केही प्रतिबिम्ब देखिनुको कारण बाँदरले गाडी चलाएका, मकै खाएकाे यस्तै धेरै प्रतिविम्वमा मानिसहरु रमाएका हुन् ।

लेखक सुशासनकर्मी र बालअधिकार प्रवर्द्धक हुनुहुन्छ ।