बिश्वकर्मा पूजा र दलित माथिको विभेद

बिश्वकर्मा र शिल्पको सांस्कृतिक अर्थ

बिश्वकर्मा पूजा हिन्दू धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परामा शिल्प, निर्माण, वास्तुकला, औजार, प्रविधि र श्रमसँग जोडिएको पर्व हो । विश्वकर्मालाई पौराणिक परम्परामा देवताका वास्तुकार तथा दिव्य शिल्पीका रूपमा चित्रण गरिन्छ ।

बिश्वकर्मा पूजाका दिन फलाम, मेसिन, औजार, सवारीसाधन, कारखाना, वर्कसप तथा निर्माणसँग सम्बन्धित सामग्रीको पूजा गर्ने चलन छ । आधुनिक समयमा उद्योग, निर्माण, इन्जिनियरिङ, मेकानिक्स र प्राविधिक क्षेत्रमा समेत यो पर्व विशेष रूपमा मनाइन्छ ।

नेपालमा विभिन्न समुदायले पुस्तौँदेखि फलाम, धातु, काठ, सुनचाँदी, मूर्तिकला, निर्माण तथा अन्य हस्तकलासम्बन्धी काम गर्दै आएका छन् । कृषि औजारदेखि घर निर्माणका सामग्रीसम्म शिल्पीहरूको सीपमा निर्भर हुँदै आएको छ ।

जातीय संरचना र श्रमको अवमूल्यन

समाजको भौतिक संरचना निर्माणमा महत्वपूर्ण योगदान गर्ने शिल्पी समुदायले भने सामाजिक सम्मान समान रूपमा पाउन सकेनन् । जातीय सामाजिक संरचनाले मानिसको सामाजिक हैसियत र पेशालाई जन्मका आधारमा निर्धारण गर्ने अभ्यासलाई लामो समयसम्म निरन्तरता दिएको थियो ।

दलित समुदायका मानिसहरूले परम्परागत रूपमा निश्चित पेशासँग जोडिनुपर्दा छुवाछूत, सामाजिक बहिष्कार, सार्वजनिक स्रोतमा असमान पहुँच र अपमानजनक व्यवहार भोग्नुपरेको इतिहास छ । औजार बनाउने श्रम आवश्यक मानिए पनि औजार बनाउने मानिसलाई समान व्यवहार नगरिनु गहिरो विरोधाभास हो ।

यही विरोधाभास विश्वकर्मा पूजाको सन्दर्भमा अझ अर्थपूर्ण देखिन्छ । फलामको औजार किसानका लागि महत्वपूर्ण हुने तर त्यही औजार बनाउनेलाई जातका आधारमा विभेद गरिने अवस्थाले श्रमप्रतिको सामाजिक दृष्टिकोणमा प्रश्न उठाउँछ ।

औजारको पूजा, श्रमिक माथि विभेद

बिश्वकर्मा पूजाका दिन मेसिन, औजार र प्रविधिलाई फूलमाला लगाएर पूजा गरिन्छ । कारखाना, वर्कसप र सवारीसाधनमा टीका लगाइन्छ । यसले श्रम, सीप र प्रविधिको महत्वलाई स्वीकार गरेको देखाउँछ ।

तर पुस्तौँदेखि औजार निर्माण र मर्मत गर्ने शिल्पीले नै जातीय विभेद भोग्नुपरेको इतिहास छ । फलामको औजारलाई पूजा गर्ने तर फलामसँग काम गर्ने मानिसलाई छुवाछूत गर्ने मानसिकता आफैँमा गम्भीर सामाजिक विरोधाभास हो ।

यसलाई बिश्वकर्मा पूजाको धार्मिक परम्पराको दोषका रूपमा मात्र बुझ्नु उचित हुँदैन । समस्या पूजा गर्ने अभ्यासभन्दा श्रम र श्रमिकलाई हेर्ने सामाजिक दृष्टिकोणमा छ । बिश्वकर्मा पूजा श्रम र सीपको सम्मान गर्ने पर्वका रूपमा बुझिनुपर्छ ।

दलित समुदाय र सीपको प्रश्न

नेपालका दलित समुदायभित्र विभिन्न परम्परागत सीप र पेशासँग जोडिएका समुदाय छन् । लोहार तथा कामी समुदायको धातु र औजार निर्माण, सार्की समुदायको छालासम्बन्धी काम तथा दमाई समुदायको सिलाइ र बाजा–वादनले नेपाली समाजको अर्थतन्त्र र संस्कृतिमा योगदान पुर्‍याएका छन् ।

यी सीपलाई केवल ‘जातीय पेशा’ का रूपमा बुझ्नु पनि समस्याको एउटा पक्ष हो । सीप कुनै जातको निजी सम्पत्ति होइन । मानिसले आफ्नो रुचि, शिक्षा, क्षमता र अवसरअनुसार पेशा रोज्न पाउने वातावरण आवश्यक हुन्छ ।

परम्परागत सीपलाई सम्मान गर्दै जातका आधारमा पेशा निर्धारण गर्ने सोच अन्त्य गर्न आवश्यक छ । यस दृष्टिले बिश्वकर्मा पूजाले सीपको सम्मान, श्रमको सम्मान र श्रमिकको सम्मान गर्ने सकारात्मक सामाजिक सन्देश दिन सक्छ ।

कानुन भन्दा माथि सामाजिक व्यवहार

नेपालको संविधान र कानुनले जातीय भेदभाव तथा छुवाछूत निषेध गरेको छ । सबै नागरिकलाई समानताको अधिकार प्रदान गरिएको छ । तर कानुनी निषेध हुँदैमा समाजमा रहेका पुराना विभेदकारी सोच तत्काल अन्त्य हुँदैनन् ।

जातीय विभेद अन्त्यका लागि कानुनसँगै परिवार, विद्यालय, धार्मिक संस्था, कार्यस्थल र दैनिक सामाजिक सम्बन्धमा समानताको अभ्यास आवश्यक हुन्छ । जातीय विभेदविरुद्धको संघर्ष दलित समुदायको मात्र नभई सम्पूर्ण समाजको लोकतान्त्रिक र मानवीय दायित्व हो ।

मानिसको सम्मान उसको जन्म, थर वा जातसँग जोडिनु हुँदैन । श्रम गर्ने मानिसलाई उसको पेशा वा जातका आधारमा ठूलो–सानो बनाउने सोच अन्त्य गर्न सके मात्र समानताको संवैधानिक भावना व्यवहारमा स्थापित हुन सक्छ ।

श्रमको सम्मान, श्रमिकको सम्मान

बिश्वकर्मा पूजालाई केवल मेसिन वा औजारको पूजा गर्ने पर्वमा सीमित नराखी श्रम र सीपको सम्मान गर्ने अवसरका रूपमा पनि लिन सकिन्छ । घर बनाउने मिस्त्रीदेखि मेसिन बनाउने इन्जिनियरसम्म सबैको श्रमले समाज सञ्चालनमा योगदान पुर्‍याउँछ ।

श्रमलाई सम्मान गर्ने कुरा नारामा मात्र सीमित हुनु हुँदैन । श्रमिकले उचित पारिश्रमिक, सुरक्षित कार्यस्थल, सामाजिक सम्मान, शिक्षा, अवसर र कानुनी संरक्षण पाउनुपर्छ । ऐतिहासिक रूपमा विभेद भोगेका समुदायका सीप र पेशालाई सम्मान गर्नु सामाजिक न्यायको महत्वपूर्ण पक्ष हो ।

परम्परागत सीपलाई ‘तल्लो जातको काम’ भनेर हेर्ने दृष्टिकोण परिवर्तन गर्न आवश्यक छ । सीप र श्रमलाई जातसँग होइन, ज्ञान, क्षमता र योगदानसँग जोडेर हेर्न सके बिश्वकर्मा पूजाको सामाजिक सन्देश अझ व्यापक बन्न सक्छ ।

बिश्वकर्मा पूजाको नयाँ सामाजिक अर्थ

बिश्वकर्मा पूजाको स्वरूप समयसँगै परिवर्तन हुँदै गएको छ । परम्परागत औजारमा केन्द्रित पूजा अहिले कारखाना, निर्माण कम्पनी, गाडी मर्मत केन्द्र, इन्जिनियरिङ संस्था, विद्युत् तथा मेकानिकल क्षेत्रमा समेत विस्तार भएको छ ।

आजको ‘औजार’ हथौडा, हँसिया वा फलामका उपकरणमा मात्र सीमित छैन । कम्प्युटर, मेसिन, इन्जिन, विद्युतीय उपकरण र आधुनिक प्रविधि पनि उत्पादन र निर्माणका साधन बनेका छन् । यी सबै सञ्चालन गर्न मानव श्रम, ज्ञान र सीप आवश्यक हुन्छ ।

त्यसैले बिश्वकर्मा पूजालाई श्रम, सीप र श्रमिकको सम्मान गर्ने अवसरका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ । औजार र प्रविधिको पूजा गर्दै गर्दा ती औजार बनाउने, चलाउने र मर्मत गर्ने हातलाई समान सम्मान दिनु नै यसको सामाजिक अर्थलाई अझ सार्थक बनाउने बाटो हो ।