प्रजातन्त्र दिवस र आज

राष्ट्रिय प्रजातन्त्र दिवस नेपालका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण ऐतिहासिक दिन हो । हरेक वर्ष फागुन ७ गते मनाइने यस दिवसले देशमा १०४ वर्ष लामो राणा शासनको अन्त्य भई प्रजातन्त्र स्थापना भएको गौरवपूर्ण क्षणलाई स्मरण गराउँछ । वि.सं. २००७ साल फागुन ७ गते नेपाली जनताको बलिदान, संघर्ष र एकताको परिणामस्वरूप निरंकुश शासन व्यवस्थाको अन्त्य भई जनताले आफ्ना अधिकार प्राप्त गर्ने मार्ग खुला भएको थियो। त्यसैले यो दिन केवल उत्सवको दिन मात्र नभई इतिहासलाई सम्झिने, लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यतालाई आत्मसात् गर्ने अवसर पनि हो ।

नेपालमा राणा शासन वि.सं. १०३ सालदेखि सुरु भएको थियो। जंगबहादुर राणाबाट प्रारम्भ भएको यस शासन व्यवस्थामा सारा राज्यसत्ता राणा परिवारको हातमा केन्द्रित थियो। राजालाई केवल नाममात्रको प्रमुख बनाइएको थियो भने जनताका मौलिक अधिकारहरू सीमित थिए । शिक्षा, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र राजनीतिक सहभागितामा कडा नियन्त्रण थियो  । यस्तो अवस्थामा नेपाली जनतामा असन्तोष बढ्दै गयो र परिवर्तनको आवश्यकता महसुस हुन थाल्यो ।

प्रजातन्त्र स्थापनाको आन्दोलनमा धेरै वीर शहीदहरूले आफ्नो अमूल्य जीवन अर्पण गरेका थिए। शहीद धर्मभक्त माथेमासँगै शुक्रराज शास्त्री, गंगालाल श्रेष्ठ र दशरथ चन्दजस्ता व्यक्तित्वहरूको बलिदानले आन्दोलनलाई थप सशक्त बनायो। त्यस्तै, तत्कालीन राजा राजा त्रिभुवनले जनआन्दोलनलाई समर्थन गर्दै राणा शासनविरुद्ध महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका थिए । राजनीतिक दलहरूको सक्रियतासँगै नेतृत्वमा सशस्त्र र जनआन्दोलन अघि बढ्यो । अन्ततः वि.सं. २००७ साल फागुन ७ गते राणा शासनको अन्त्य भई नेपालमा प्रजातन्त्रको घोषणा भयो ।

राष्ट्रिय प्रजातन्त्र दिवस देशभर विभिन्न कार्यक्रमका साथ मनाइन्छ । विशेष समारोह राजधानी काठमाडौंको टुडिखेलमा आयोजना गरिन्छ, जहाँ राष्ट्रपतिद्वारा सम्बोधन गरिन्छ र नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी तथा सशस्त्र प्रहरी बलको परेड प्रस्तुत गरिन्छ । साथै सांस्कृतिक कार्यक्रम, पुरस्कार वितरण तथा शहीदहरूप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गरिन्छ । विद्यालय, क्याम्पस तथा विभिन्न सरकारी तथा गैरसरकारी संस्थाहरूले पनि यस दिन विशेष कार्यक्रम आयोजना गरी लोकतन्त्रको महत्वबारे चर्चा गर्छन् ।

यस दिवसको मुख्य सन्देश भनेको जनताको सर्वोच्चता हो। प्रजातन्त्र भनेको जनताद्वारा, जनताका लागि र जनताकै शासन हो । यसले नागरिकलाई अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, समानता, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी जस्ता मौलिक अधिकार प्रदान गर्छ। यद्यपि प्रजातन्त्र केवल अधिकार प्राप्त गर्ने माध्यम मात्र नभई जिम्मेवारी पनि हो। नागरिकहरूले आफ्नो कर्तव्य इमानदारीपूर्वक पालन गर्दा मात्र लोकतन्त्र सुदृढ हुन सक्छ ।

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा प्रजातन्त्र स्थापनापछि पनि विभिन्न उतार–चढाव आए । पञ्चायती व्यवस्था, जनआन्दोलन २०४६, र २०६२/०६३ को जनआन्दोलन जस्ता घटनाहरूले लोकतान्त्रिक यात्रालाई नयाँ मोड दिए। अन्ततः नेपाल संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र राष्ट्रका रूपमा स्थापित भयो । यी सबै परिवर्तनहरूको मूल आधार भने २००७ सालको प्रजातन्त्र स्थापना नै हो । त्यसैले राष्ट्रिय प्रजातन्त्र दिवसले केवल एउटा ऐतिहासिक घटना मात्र होइन, निरन्तर लोकतान्त्रिक संघर्ष र उपलब्धिहरूको सम्झना गराउँछ ।

आजको सन्दर्भमा पनि राष्ट्रिय प्रजातन्त्र दिवसको महत्व उत्तिकै छ । लोकतन्त्रलाई संस्थागत गर्न पारदर्शिता, सुशासन, विधिको शासन र नागरिक सहभागिता आवश्यक हुन्छ। यदि भ्रष्टाचार, असमानता र अन्याय बढे भने लोकतन्त्र कमजोर हुन सक्छ। त्यसैले यस दिनले हामी सबैलाई सचेत, जिम्मेवार र सक्रिय नागरिक बन्न प्रेरणा दिन्छ ।

अन्त्यमा, राष्ट्रिय प्रजातन्त्र दिवस नेपाली जनताको साहस, त्याग र एकताको प्रतीक हो । यसले हामीलाई विगतका संघर्षहरूको सम्झना गराउँदै भविष्यमा अझ सुदृढ, समावेशी र समृद्ध लोकतन्त्र निर्माण गर्न प्रेरित गर्दछ । शहीदहरूको बलिदानलाई सम्मान गर्दै लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यताको संरक्षण गर्नु हामी सबैको साझा कर्तव्य हो। यही भावनाका साथ प्रत्येक नेपालीले राष्ट्रिय प्रजातन्त्र दिवसलाई गर्वका साथ मनाउनु आवश्यक छ ।